Waarnemingen

In deze rubriek wordt aandacht besteed aan bijzondere waarnemingen van paddenstoelen in Drenthe. De waarnemingen worden behandeld in chronologische volgorde, te beginnen met de nieuwste meldingen.
Meldingen met datum, vindplaats en details over de standplaats (bijvoorbeeld ‘op rotte stam van spar’) kunnen samen met een goede foto worden doorgegeven aan het mailadres van de PWD: eefarnolds@gmail.com. Dit betekent niet automatisch dat je melding  op de site komt. Daarover beslist de webbeheerder.
Als je in deze rubriek naar een bepaalde paddenstoel wilt zoeken, kun je een (deel van de) naam invoeren in het vakje zoeken in het kopmenu.

7 november 2019. Mysteriezwam nummer drie.
Eerder zijn op deze website foto’s geplaatste van zeer afwijkende vruchtlichamen van de Groene anijszwam (Clitocybe odora) op 23 september en van vermoedelijk de Vaaggegordelde gordijnzwam (Cortinarius anomalus) op 27 oktober. Dit vermoeden is onlangs bevestigd door microscopisch onderzoek van gedroogd materiaal van de op de foto afgebeelde morchelloïde vorm en van een nabije, normaal gevormde paddenstoel. Beide exemplaren bleken druk bezet te zijn met de kenmerkende sporen van de Vaaggegordelde gordijnzwam. De morchelloïde is dus kennelijk in staat om normale sporen te produceren op zeer afwijkende ‘lamellen’.

Van Bert en Anke Weeber ontving ik onlangs onderstaande foto van een vreemdsoortige paddenstoel van 2-3 cm hoog, gevonden op een sparrenstam in het Vijlenerbos (Limburg). Een waar kunstwerkje van moeder natuur! Het lijkt opnieuw te gaan om sterk afwijkende vruchtlichamen, in dit geval wellicht van een buisjeszwam. Suggesties voor een naam voor deze zwam zijn welkom.

PAD, Gloeophyllum monstruositeit, 2019-10-07, op stam spar, Vijlenerbos, foto A. Weeber
Mysteriezwam nummer drie (foto Anke Weeber).

27 oktober 2019. Nog een mysteriezwam
Vandaag fotografeerden Bertine Hendriks en Ben van As onderstaande vreemde zwam in het Mensingebos bij Roden. Het betreft hier opnieuw een bizarre misvorming van een plaatjeszwam, waardoor het vruchtlichaam op een morielje gaat lijken. Vergelijk de bijdrage aan deze rubriek van 23 september. Bertine vermoed dat het gaat om een misvorming van de Vaaggegordelde gordijnzwam (Cortinarius anomalus). Mogelijk kan microscopisch onderzoek van het gedroogde materiaal dat bevestigen. Dat moet nog plaatsvinden.
Zie ook het vervolg op 7 november.

PAD, Cortinarius anomalus, morchelloid, 2019-10, Roden, foto B. Hendriks-2

Morchelloïde vorm van de Vaaggegordelde gordijnzwam (Cortinarius anomalus) (foto Bertine Hendriks).

22 oktober 2019. Snoepjes in het gras
Bij toeval ontdekte ik vandaag in een niet voor publiek toegankelijk terrein in de omgeving van Assen een tot nu toe onbekend, klein, maar fraai stukje heischraal grasland vol graslandpaddenstoelen. Er groeiden honderden wasplaten in diverse soorten, waaronder veel Puntmustwasplaten (Hygrocybe acutoconica), maar ook de Duinwasplaat (H. conicoides). Deze soort was tot nu toe alleen uit de kustduinen bekend. Nieuw voor Drenthe is ook de Molenaarsatijnzwam (Entoloma prunuloides), een karakteristieke soort van graslanden op droge, kalkhoudende grond. Van de vele satijnzwammen noem ik verder drie zeldzame staalsteeltjes: Somber staalsteeltje (E. poliopus var. parvisporigerum), Olijfgroene zwartsneesatijnzwam (E. querquedula) en Zwartblauwe satijnzwam (E. atrocoeruleum).
De mooiste vondst was echter een tot 4 cm hoge, helderroze gekleurde knotszwam die in een paar groepjes tussen het korte gras stonden. Het blijkt te gaan om Clavaria rosea, een soort die in Nederland nog nooit is vastgesteld en daarom nog geen Nederlandse naam heeft. ‘Roze knotszwam’ ligt voor de hand. Ook in ons omringende landen is dit opvallende paddenstoeltje zeer zeldzaam. Zozeer zelfs dat Clavaria rosea als een van de weinige soorten is voorgedragen als kandidaat voor de internationale Rode Lijst van paddenstoelen die vastgesteld wordt door de International Union for Conservation of Nature (IUCN)!
In verband met de kwetsbaarheid en eigendomssituatie van dit graslandje maken we de exacte plek vooralsnog niet bekend.

IMG_3539 - kopie

Clavaria rosea (foto Eef Arnolds).

22 oktober 2019. Weer een groene parasol erbij!
Ons werkgroeplid Boelie Boelens uit Klazienaveen meldt de vondst op 20 oktober van de Groenschubbige parasolzwam (Lepiota grangei) in het bos bij het Boekweitenveentje bij Gieten. Hij groeide daar in voedselrijk loofbos samen met o.a. Kastanjeparasolzwam (L. castanea), Spitsschubbige parasolzwam (L. aspera) en Groene knolamaniet (Amanita phalloides), allemaal paddenstoelen van kalkhoudende, humeuze grond. Hiermee is Drenthe weer een parasolzwam rijker. De Groenschubbige parasolzwam is een karakteristieke soort met donkergroene tot heldergroene schubjes op hoed en steel die op den duur bruin verkleuren. De lichte delen van het vruchtlichamen verkleuren geleidelijk oranje of roodachtig, zoals op de foto goed is te zien. De Groenschubbige parasolzwam kan eventueel verward worden met de Grijsgroene parasolzwam (L. griseovirens) die onlangs ook in Drenthe opdook (zie waarnemingen van 1 oktober). In twijfelgevallen biedt microscopisch onderzoek uitkomst. De haren in de schubjes van de Grijsgroene parasolzwam zijn zonder dwarswandjes, die van de Groenschubbige parasolzwam hebben diverse dwarswandjes. Dat was ook het geval in gedroogd materiaal van het Boekweitenveentje.
Opvallend is de grote rijkdom aan parasolzwammen in zowel Boekweitenveentje als Schepping (zie 1 oktober). Beide terreinen behoren landelijk tot de mycologische kroonjuwelen en in beide gebieden is kalkrijk puin in de bodem aanwezig.

PAD, Lepiota gangrei, 2019-10-20, Boekweitveentje, foto B. Boelens-2aGroenschubbige parasolzwam (Lepiota grangei) (foto Boelie Boelens).

1 oktober 2019. Zeventien parasolzwammen in Schepping!
In Drenthe zijn slechts enkele parasolzwammen wijd verbreid. De meeste soorten zijn kalkminnend en daardoor in deze provincie schaars. Ze worden hier voornamelijk aangetroffen langs schelpenpaden.
Eef Arnolds heeft zijn natuurterrein Schepping de afgelopen dagen op paddenstoelen geïnventariseerd. Meer dan tweehonderd soorten werden genoteerd, waaronder 16 soorten parasolzwammen , een ongekend aantal voor Drenthe. Ook voor kalkrijke delen van Nederland, zoals Zuid-Limburg en de duinstreek, is dit een respectabel aantal. Eerder werden in Schepping nooit meer dan zeven parasolzwammen waargenomen. Op de oorzaken van deze rijkdom wordt nader ingegaan in een volgende aflevering van ons blad Cantharellus.
Onder de gevonden soorten zijn er drie nieuw voor Drenthe: de Grijsgroene parasolzwam (Lepiota griseovirens), de Viltparasolzwam (L. tomentella) en de minuscule, onopvallende Kale parasolzwam (L. rufipes). Ze worden hier met foto’s aan jullie voorgesteld.

P1150811 - kopie  IMG_3201 - kopie  P1150813 - kopie
Grijsgroene parasolzwam (Lepiota griseovirens), Viltparasolzwam (L. tomentella) en Kale parasolzwam (L. rufipes) (foto’s Eef Arnolds).

23 september 2019. Mysteriezwam ontraadseld.
Wat is dit in vredesnaam? Bekijk de foto’s en vorm je een mening. Het is een fors geval. Elk vakje in de tweede foto is een vierkante centimeter.

PAD, Clitocybe odora, morchelloid,13-9-2019, Kamp Westerbork-1 - kopie  pad-clitocybe-odora-morchelloid13-9-2019-kamp-westerbork-3.jpg

Groene anijszwam (Clitocybe odora), morchelloide vorm (foto’s Rita Sikkema).

Deze vreemde zwam, wel wat lijkend op een morielje, werd op 12 september gevonden door Tineke Drenthen onder beuken bij het bezoekerscentrum van Kamp Westerbork. Op paddenstoelenfora wist niemand er raad mee. Via Rita Sikkema kwamen de foto’s bij mij terecht, tien dagen later ook het inmiddels half verdroogde materiaal. De microscoop wees uit dat het ging om een steeltjeszwam (basidiomyceet), niet om een zakjeszwam (ascomyceet), waartoe de Morieljes behoren.
Volgens de waarnemers rook de zwam in verse toestand sterk naar anijs. Bij navraag bleken in de directe omgeving een paar Groene anijszwammen (Clitocybe odora) te groeien. Zie de foto hieronder. Het gaat bij de mysteriezwam dan ook om een zogeheten morchelloïde vorm van deze soort. Zulke monstruositeiten zijn eerder bij diverse andere trechterzwammen (Clitocybe) aangetroffen, o.a. bij de Nevelzwam (C. nebularis). Ze zijn zeer zeldzaam en de oorzaak van de misvorming is onbekend. In de komende aflevering van ons blad Cantharellus zullen we wat verder ingaan op deze bijzondere vondst.

6 augustus 2019. Oranje sparrenhoutzwam
Dit voorjaar heeft Rob Chrispijn in het Drents-Friese Woud een opvallende, oranje gekleurde buisjeszwam gevonden die nieuw bleek te zijn voor Nederland. Naar aanleiding hiervan plaatste hij onlangs onderstaand natuurbericht.

Natuurbericht 2 augustus 2019
De ‘Oranje sparrenhoutzwam’, nieuw voor Nederland
Tijdens een bezoek afgelopen voorjaar aan een sparrenbos in het Drents-Friese Wold werd op een dode stam een feloranje houtzwam ontdekt. Dit bleek Pycnoporellus fulgens te zijn, nog zonder officiële Nederlandse naam omdat hij niet eerder in ons land is waargenomen. Het is een soort van oude sparrenbossen die in de ons omringende landen zeldzaam is en door sommige mycologen wordt beschouwd als een ‘oerwoudsoort’ ofwel een zwam die voornamelijk groeit in weinig aangetaste bossen.
Dit voorjaar was er enige commotie over de massale kap in natuurgebieden. Daar werd vreemd tegenaan gekeken omdat volgens het klimaatakkoord juist meer bos zou moeten worden aangeplant. Ook in Drenthe is de laatste tien jaar veel naaldbos gekapt. Een journalist van De Volkskrant wilde dat graag met eigen ogen zien. Rob Chrispijn, bestuurslid van de Drentse Paddenstoelen Werkgroep (PWD) leidde de verslaggever rond in Nationaal Park het Drents-Friese Wold.
Terwijl ze over een wirwar van dode sparrenstammen klauterden, zag Chrispijn een dieporanje houtzwam die op een van de omgewaaide sparren groeide. Ze waren sterk verdroogd en zagen er niet echt mooi meer uit. Hij meende echter deze soort een keer in Siberië gezien te hebben. Dus stopte hij er een paar in zijn zak en vergat ze daarna compleet. Pas toen een vergadering van de PWD zich aandiende, herinnerde hij zich die zwam weer. Een kenner die de zwam bekeek, bevestigde zijn vermoeden: het ging om Pycnoporellus fulgens. Nog zonder Nederlandse naam, want niet eerder in ons land aangetroffen.
Deze soort wordt gekenmerkt door de geheel oranje vruchtlichamen van hoogstens 10 cm breed. Bij de vondst in het DFW waren alleen de 1 tot 3 mm grote poriën fel oranje. De bovenkant was bruinig. Waarschijnlijk een gevolg van ouderdom. Deze zwam is namelijk eenjarig en verschijnt al in augustus of september. Ze zijn nogal vergankelijk, maar voordat ze konden vergaan, werden ze als gevolg van het droge voorjaar van 2019 door uitdroging geconserveerd.
Hij groeit op dode, staande en liggende stammen van Fijnspar, Zilverspar en soms Beuk. Een goed kenmerk van deze zwam is de sterke donkerrood verkleuring met een druppel KOH. Bij de vondst in het Drents Friese Wold kleurden de poriën zo donkerrood dat het op geronnen bloed leek.
Pycnoporellus heeft een wijde, noordelijke verbreiding In Europa, Azië en Noord-Amerika. In het Zwarte Woud in Zuid-Duitsland is het een zeldzame, submontane soort, die meestal voorkomt tussen de 400 en 800 meter. Ook in Zweden is deze soort zeldzaam en daar wordt hij beschouwd als een oerwoudindicator. Hij ontbreekt daar namelijk in naaldboomakkers en groeit uitsluitend in naaldbossen die lang met rust zijn gelaten, waardoor er veel groot dood hout aanwezig is. In België is Pycnoporellus alleen bekend van de Ardennen, niet uit Vlaanderen. Hij is evenmin bekend uit Niedersachsen, de Duitse deelstaat die grenst aan Noord-Nederland.
Het is heel opmerkelijk dat deze opvallende paddenstoel van naaldbossen in Noord-Europa en Midden-Europese gebergten opeens in het Nederlandse laagland opduikt, ver van alle bekende vindplaatsen. Dit bevestigt eens te meer hoezeer de prachtige, oude sparrenopstanden in Drenthe nu gelijkenis vertonen met natuurlijke Scandinavische bossen. De vestiging in Drenthe past wel enigszins in een door de Duitse mycoloog Krieglsteiner beschreven trend waarbij de soort zich langzaam naar het westen uitbreidt. Misschien is de vindplaats in het Drents-Friese Wold wel de voorbode van een verdere verspreiding in ons land.
Ecologisch gezien is Pycnoporellus een interessante zwam. In dood sparrenhout veroorzaakt hij bruinrot, bestaande uit vierkante blokjes bruinrood hout dat gemakkelijk verpulvert. Hij groeit echter vrijwel steeds op hout dat eerst is aangetast door de Roodgerande houtzwam. Kennelijk leeft hij van het door die soort ‘voorverteerde’ hout (Nitare, 2019). Vaak groeien de vruchtlichamen van beide soorten vlak bij elkaar op een stam, zoals op een van de foto’s te zien is.
Als Nederlandse naam stellen we voor: Oranje sparrenhoutzwam, vanwege de opvallende kleur en het voorkomen op spar.

collectie-pycnoporellus-fulgens-dfw-vlak-bij-oorspronkelijke-vindplaats.jpg

Collectie van Pycnoporellus fulgens in het Drents-Friese Woud, vlak bij de oorspronkelijke vindplaats (foto Rob Chrispijn).

PAD, Pycnoporellus fulgens, 2018-10-01, France, Morvan, Arleuf, dode Picea met Fomitopsis-1

Oranje sparrenhoutzwam’ (Pycnoporellus fulgens) samen met de Roodgerande houtzwam (Fomitopsis pinicola) op een spar in de Morvan, Frankrijk (foto Eef Arnolds).


19 juli 2019. Purperen vlamhoed op houtsnippers
Rita Sikkema, lid van de Friese paddenstoelenwerkgroep, vond op 17 juli een haar onbekende plaatjeszwam op een grote hoop houtsnippers bij Appelscha. De paddenstoelen groeiden in bundels en hadden een hoed bezet met purperen vezelschubjes, contrasterend met de goudgele plaatjes aan de onderzijde. Vermoed werd dat het ging om een soort vlamhoed (Gymnopilus). Via Gosse Haga belanden foto’s van deze paddenstoel bij Eef Arnolds. Hij bestudeerde vers materiaal en determineerde hem na microscopisch onderzoek als Gymnopilus dilepis. Hij heeft nog geen Nederlandse naam.
Deze soort is pas vorig jaar in ons land voor het eerst aangetroffen, op 1 september 2018 bij Staverden, eveneens op een hoop houtsnippers. Aan deze vondst is een natuurbericht gewijd (https://www.naturetoday.com/intl/nl/nature-reports/message/?msg=246560).
In de komende nieuwsbrief van de PWD (augustus 2019) zal meer aandacht worden besteed aan deze spectaculaire vondst.

Gymnopilus dilepis, links van boven, rechts van onderen (foto’s Rita Sikkema).

11 juli 2019. Vroege wasplaten in Schepping
Ondanks de grote droogte vond Eef Arnolds tientallen exemplaren van het fraaie Veenmosvuurzwammetje (Hygrocybe coccineocrenata) op een lemige oever langs een van de plassen in Schepping, Holthe (km 233-540), op de foto in gezelschap van het zeldzame Dwergvlas.

P1140291 - kopie

Veenmosvuurzwammetje (Hygrocybe coccineocrenata)      (foto Eef Arnolds).

Ook de eerste Puntmutswasplaat (Hygrocybe acutoconica) verscheen aldaar in een vochtig stukje bekalkt grasland, waar hij al twaalf jaar iedere zomer tevoorschijn komt.

P1140304 - kopie

Puntmutswasplaat (Hygrocybe acutoconica) (foto Eef Arnolds).